Portretschilder technieken Trucs, en adviezen bij het portretschilderen.

EEN PAAR VIDEO DEMONSTRATIES.






Hoe word je een goed portretschilder? Door het heel graag te willen!

De weg naar een goed portret is lang en vaak niet gemakkelijk. In het begin lijk je snel vorderingen te maken maar later als je al verder bent kost een stap voorwaarts veel meer moeite. Het geheim is dat je meer opsteekt van je mislukkingen dan van je triomfen. Zelfkritiek is een zeer belangrijke eigenschap, maar kan soms ook enige vordering in de weg staan. Houd plezier in het schilderen en bestudeer aandachtig het werk van grote schilders.

Voor die gene die geďnteresseerd is volgen hier een paar algemene tips en verderop een korte beschrijving van mijn manier van werken.

Tips

Portretschilderen is niet alleen het goed afbeelden van een gezicht. Het gaat erom een model weer te geven op een manier die aansluit bij zijn persoon. Dat gaat dus over de uitstraling. Even belangrijk is een goede compositie.
Leer je model goed kennen. Probeer er achter te komen of hij een open of gesloten karakter heeft, is hij bijvoorbeeld streng of opgewekt. Welk facet van de persoon wil je tot uitdrukking brengen?
Voordat er één streep op het papier staat: Bestudeer het model zorgvuldig. Bekijk of het gezicht a-symetrisch is. Bij veel mensen is er een verschil tussen links en rechts. Is dat verschil groot, en dat komt vaak genoeg voor, overweeg dan zorgvuldig welke kant je wilt laten zien.

Besteed veel aandacht aan de compositie. Dit facet wordt maar al te vaak verwaarloosd! Al is het gezicht nog zo goed geschilderd, als er geen aandacht aan de compositie is geschonken dan blijft het portret steken in middelmatigheid.

Moedig een model tijdens het poseren aan. Zeg dat hij het goed doet. Hij zal meer los komen.

Laat het model hoger zitten dan jezelf. Gebruik een "stand". De mijne heeft wielen en is ongeveer 40 cm. hoog. Werk je met fotos neem dan een laag camera standpunt.

Plaats een spiegel achter je zodat je, als je je omdraait, het doek en het model tegelijkertijd in de spiegel ziet. Het helpt je om snel fouten te ontdekken.

Begin bij twijfel overnieuw. Ga niet verder wanneer je eigenlijk al weet dat de weg doodloopt! Soms schilder ik delen overnieuw in de grondtoon en begin de volgende dag opnieuw.

Houd je palet schoon en geordend. Maak tevoren een aantal basistinten van de vleeskleur aan. Soms maak ik ook drie tinten grijs aan om te felle kleuren te breken.

Aan het einde van de dag maak ik mijn palet schoon. De niet gebruikte verf breng ik over op een tegeltje, dat ik in een tuppeware bakje ´s nachts in de koelkast bewaar.

Vermijd harde randen, verzacht de trekken om de mond en maak geen harde, begrensde lippen.

Als tanden te zien zijn behandel ze dan als een gesloten, gebogen vlak. Maak nooit afzonderlijke tanden.

Wenkbrauwen zijn niet slechts een donkere streep. Maak ze transparant. Bedenk dat er huidskleur onder zit.

Schilder pupillen transparant.

Een portretschilder is geen psycholoog of cosmetisch chirurg. Je hoeft de persoon niet mooier of lelijker te maken dan hij is, maar zorg dat het portret hoe dan ook de uitstraling heeft dat de persoon er wezen mag.

Schilderen naar de waarneming of van fotografie?

Er wordt, zeker onder portretschilders, nog al eens zwaarwichtig gedaan over het schilderen direkt naar de waarneming. Ik schilder zowel met het model voor mij als van fotografie (fotos die ik overigens altijd zelf maak, soms wel meer dan honderd).
Beide manieren van werken hebben voor- en nadelen.

Naar de waarneming

Het allergrootste voordeel van de direkte waarneming is dat er een veel dynamischer kleurregistratie is, die soms een aanmerkelijk levendiger resultaat geeft. Ook het direkt tekenen van het model levert een ander, zeg maar indringender beeld op dan meestal op fotos is te zien. Een zeer goede tekenvaardigheid is natuurlijk een eerste noodzakelijkheid. Nadeel van deze manier van werken is een grote afhankelijkheid van het model: je kunt alleen schilderen als het model aanwezig is en dan nog maar in sessies van hooguit een uurtje. Wat ik ook beslist geen geen voordeel vind is dat het model op den duur "inzakt" en een montone gelaatsuitrukking krijgt.

Naar fotografie

Werken op basis van fotografie heeft als voordeel dat je uit een serie fotos net die ene kiest waarop je vindt dat het model er goed op staat. Mijn ervaring is dat er op een serie van bijvoorbeeld vijftig fotos er toch nog maar één of twee bij zitten die bruikbaar zijn. Een belangrijke vereiste bij het schilderen aan de hand van fotos is natuurlijk dat je wel goed moet kunnen fotograferen, en de nodige apparatuur hebt. Een ander belangrijke winst is dat je op elk moment kunt werken en dat dan ook zolang als je wilt.
Werk je veel van fotos neem dan tussendoor de tijd om naar de waarneming te studeren, en schilder je uitsluitend naar de waarneming maak dan ook wat fotos tijdens het poseren zodat je kunt doorwerken als het model er niet is.
Ik vind de discussie over het portretschilderen al dan niet naar de direkte waarneming niet interessant als er over wordt gesproken alsof het om een religie gaat. Doe niet ingewikkeld maar probeer een zo goed mogelijk portret te maken op welke manier dan ook, daar gaat het om!

De afspraak met het model

Het begint allemaal met een aanvraag voor en portret.
In de meeste gevallen is het zo dat ik dat ik mij verplaats naar de woonplaats van de opdrachtgever. Ik maak een afspraak, meestal voor twee bezoeken. Eerst voor een kennismaking en liefst de dag erna om de fotos en de schets te maken.
Het is belangrijk dat ik het model leer kennen en omgekeerd ook. Uiteindelijk is het maken van een een portret iets dat je samen doet.
Tijdens het eerste gesprek wordt overeengekomen hoe groot het doek moet gaan worden, hoe de opdrachtgever zich geportretteerd wil zien etc. en ik bekijk de mogelijke plekken in huis waar de fotos kunnen worden genomen. Zo kan ik kan mij alvast een beetje voorstellen hoe ik het bij mijn volgende bezoek ga aanpakken.

Geen onbelangrijk detail is ook dat ik het huis van de persoon in kwestie weet te vinden. Als ik vóór mijn afspraak de weg niet kan vinden en een kwartier te laat verschijn dan kan het zijn dat ik niet bepaald ontspannen ben en nog half woedend over de verkeerde bewegwijzering of de onvindbare straat. Die onrust breng ik onbewust over op het model. Meer dan eens ben ik te vroeg bij een klant en wacht ik een straat verderop tot het tijd is. Het lijkt een belachelijk punt maar het hoort er voor mij allemaal bij.

De fotosessie

Voor ik van huis ga heb ik gecontroleerd of ik alles bij me heb. Het is me al eens overkomen dat ik mijn camara was vergeten. Tegenwoordig heb ik één koffer waar alles inzit, dus dat zal me niet snel nog eens overkomen

Dan gaan we aan het werk. De paar uur die aan de fotografie wordt besteed zijn van het allergrootste belang. Dán moet het gebeuren. Goede fotografie is de basis voor een goed portret.

Het liefst maak ik de opnamen met daglicht. Zijn de omstandigheden niet goed genoeg dan maak ik gebruik van kunstlicht dat ik altijd bij me heb.
In een enkel geval wil het met het poseren van het model niet zo lukken. De een kan dat nu eenmaal makkelijker dan de ander. Als het niet echt gaat dan mag ik dat niet laten blijken. Zou ik zeggen: "Wil het vandaag niet" ? of iets dergelijks dan is de kans waarschijnlijk verkeken dat er nog iets goeds uit komt. In zo´n geval zeg ik juist dat we op de goede weg zijn. Het is een kleine onwaarheid maar in veel gevallen animeert dat het model en het zal niet de eerste keer zijn dat hij of zij meer loskomt.
Bij kinderen is het een heel ander verhaal. Dan ben ik helemaal afhankelijk wat er gebeurt en is de tijd die ik heb om fotos te maken beperkt omdat ze vaak maar een korte periode zin hebben om voor de camera te poseren. Vaak zijn dat inspannende sessies.

Ik zorg dat ik voldoende opnamen heb, niet alleen van de hele stand maar ook een aantal aparte fotos van het gezicht en soms van de handen.
Na de fotosessie maak ik terplekke een kleine studie, meestal in houtskool en ik noteer nauwkeurig de kleur van de ogen, het haar en verder wat mij nog aan bijzonders opvalt. De tekening is niet bedoeld om direkt van te werken. Ik gebruik die wanneer ik aan het schilderen ben als extra informatie.

Voordat ik vertrek heb ik de opnames op mijn digitale fototoestel ruw-weg bekeken en ik weet of ik bruikbaar materiaal heb gemaakt.

De schets

Eenmaal thuis bekijk ik de fotos op de computer zorgvuldig en maak ik een selectie.
Ik kies een foto waarop de algemene stand goed is en een foto waarop het gezicht er naar mijn zin op staat. Meestal moet ik dus de afbeelding waarvan ik ga werken uit meerdere opnames samenstellen.
Ik weet hoe groot het uiteindelijke doek zal worden en dat bepaalt mijn uitsnede van de foto. Zorgvuldig bekijk ik of de compositie naar mijn zin is. Dan maak ik de afdruk.
Op basis van die afbeelding maak ik een potloodschets en bekijk nogmaals nauwgezet of het resultaat goed is.
Deze voorschets dient er ook voor om de opdrachtgever te laten zien wat ik van plan ben om te gaan maken. Dan verstuur ik die tekening per E-mail.

Als op deze schets positief gereageerd is maaf ik de uiteindelijke afdrukken.
Veel aandacht besteed ik aan het goed uitprinten van mijn fotos. Ik zorg ervoor dat de kleurbalans en het contrast zodanig is dat het resultaat mij bevalt.
Ik maak meerdere prints. Een voor de algehele stand. Op deze afdruk maak ik ook met heel dunne lijnen een onderverdeling in vakken die corresponderen moeten met een zelfde vakindeling die ik op het doek getekend heb. Een afdruk met alleen het hoofd met precies de afmeting zoals die ook op het doek komt en ook een met een detail van de handen.

De opzet op doek

Ik gebruik linnen van zware en goede kwaliteit, dat ik zelf op het spieraam opspan.
Als grondering breng ik drie lagen van lichtgrijze gesso aan waarop ik het liefst werk.
De tekening maak ik in houtskool. Voor precieze details gebruik ik rood kleurpotlood. (Gewoon potlood "bloedt" later door alle lagen verf heen en wordt zichtbaar)Ik fixeer tekening met een dun laagje schellak.

Mijn palet

Veel tijd besteed ik aan het voorbereiden van mijn palet. (Mijn palet is een grote glazen plaat op een soort lessenaar.)

De kleuren die ik gebruik zijn, van links naar rechts op het palet:

ivoor zwart
ultramarijn blauw licht of donker*
cerulean blauw
vert émeraude
permanent geelgroen licht
chroom oxide groen
alizarine crimson
gebrande omber
gebrande sienna
cadmium oranje
venetiaans rood of indian red*
cadmium rood licht
cadmium rood donker
sienna naturel
gele oker
cadmium geel licht
titaan wit

* afhankelijk van de omstandigheden.

Ik meng tevoren een aantal kleuren. Drie voor de vleestinten van het deel van het gezicht dat in het licht is. Twee voor de halftonen en twee voor de schaduwen in het gezicht.

Lichte huidskleuren

1. Lichtste huidskleur: wit + gele oker + cadmium rood licht. Als de algehele vleeskleur koeler moet zijn vervang ik cadmium rood licht voor cadmium rood donker.
2. Middelste lichte huidskleur: hetzelfde als boven maar donkerder, met toevoeging van cerulean blauw en minder wit.
3. Donkerste lichte huidskleur: hetzelfde als boven maar nog wat donkerder, dus nog meer cerulean blauw en minder wit.

Halftonen

1. wit + gele oker+cadmium rood + vert émeraude.
2. wit + gele oker+cadmium rood + chroom oxide groen + cadmium oranje

Donkere tonen

1. gebrande sienna + vert émeraude + cadmium oranje + een klein beetje wit
2. gebrande sienna + vert émeraude + cadmium oranje

Ook maak ik drie grijstinten aan die helpen om te vurige tonen te "breken" en ook gebruik ik die veelvuldig in de achtergrond. (Oker + ivoorzwart + wit)

Medium en penselen

Als medium gebruik ik in de beginfase citrus terpentijn en als dat niet voorhanden is gewone zuivere terpentijn.
Later vervang ik dit medium door een standaard neutraaldrogend olieverf medium, waar ik aan het eind soms standolie aan toevoeg. Dus ik begin "mager" en eindig "vet". Maar eigenlijk gebruik ik zo min mogelijk medium, en in het gezicht helemaal niet. Tegenwoordig is bijna alle verf zo uit de tube vet genoeg.
Voor de volledigheid: mijn kwasten spoel ik uit met terpentine in het groetenblik-met -theezeefje. (Zelf maken, er is geen betere!)
Ik gebruik talloze penselen door elkaar, maar altijd begin ik met een zo breed mogelijk varkensharen penseel voor de grote massa´s en probeer zolang mogelijk met een zo groot en hard mogelijk penseel te schilderen.
Later, als de meeste verf op het doek is aangebracht, gebruik ik wat zachtere penselen zoals mangoest. Een enkele keer marterhaar.

Overzicht

Ik werk graag overzichtelijk en daarom begin ik altijd met een schoon palet. Ik probeer ook tijdens het schilderen de gemengde kleuren soort bij soort te houden. Aan het eind van de dag maak ik het hele palet schoon en breng de nog bruikbare verf over op een tegeltje en doe dat in een tupperware bakje in de koelkast. Daar blijft het goed tot de volgende morgen.
Als de tekening in houtskool op het doek is gebracht en is gefixeerd met schellak,
dan maak ik zorgvuldig mijn palet in orde en da kan het eigenlijke schilderen beginnen.

Het schilderen

Het gezicht begin ik altijd in de morgen in de wetenschap dat ik de hele dag voor me heb en de verf nog nat-in-nat te verwerken zal zijn.
Ik start met de donkere partijen, dan de halftonen en daarna de licht delen. Het portret heeft dan nog min of meer een schematisch karakter. De schaduwen met minder verf, de lichte delen pasteuzer. Ik probeer in zo weinig mogelijk toesten tot resultaat te komen. Niet omdat dat efficiënter is maar omdat een toets die niet meer wordt overgeschilderd een veel levendiger karakter houdt.

Ik neem nu een kleine pauze en ga het liefst even weg uit het atelier. Als ik dan na zo´n 15 minuten terug kom zie ik het tot nu toe geschilderde met frisse ogen.
Ik kijk in de spiegel die achter mij staat, en die het model en het schilderwerk samen in beeld brengt, en kontroleer of de grote kleurvlakken en de contrasten goed zijn.
Ook zet ik mijn bril af. Het geschilderde portret zie ik nu slechts wazig en zodoende kan ik nogmaals de grote volumes beter beoordelen! Pas als ik tevreden ben over de grote massa´s loop ik zorgvuldig de overgangen van de tonen na, maar probeer het toch zo groot en eenvoudig mogelijk te houden. Daarna volgen de details. Ik heb er intussen wel voor gezorgd dat de aanhechting met de omliggende achtergrond kleuren al is aangebracht.

Deze eerste fase duurt ruim een halve dag en is in feite het meest intensieve deel van het hele portretschilderen. De rest van de dag gebruik ik om andere delen van het doek te schilderen die niet die hoge staat van concentratie eisen. Het is belangrijk om energie te doseren. Je kunt onmogelijk uren achterelkaar volledig geconcentreed zijn.
De volgende dag kan ik pas redelijk beoordelen wat ik de dag ervoor heb gemaakt. Als ik het gezicht op details nogmaals heb nagelopen, ga ik verder met de achtergrond. Is die donker dan schilder ik die eerst in grote eenvoudige vlakken met sterk verdunde verf voor. Het medium is dan citrus terpentijn. Deze dunne laag vergemakkelijkt het aanbrengen van de volgende laag.

-----

Mijn favoriete schilders: Natuurlijk Rembrant, maar die geeft weinig geheimen prijs zoals Velázquez dat wel lijkt te doen. Die schildert op een manier waarbij je denkt dat je ziet hoe hij het doet. Singer Sargent is vanzelfsprekend mijn grote voorbeeld en ook de valenciaanse schilder Sorolla. En dan nog Vermeer, Van Dyck, Rubens Ilja Repin, Anders Zorn en vele anderen.

Veel heb ik opgestoken van de lessen van John Howard Sanden.

Boeken die ik regelmatig inkijk:

Het Tekenen van de Mens door R.G. Hatton en Th. De Hey, uitgegeven bij Meulenhoff /Amsterdam 1959. Sinds mijn anatomie studie is dit boek mijn "Bijbel". Het zal tweedehands misschien nog te krijgen zijn.

Bridgeman´s Complete Guide to Drawing from Life door George B. Bridgeman. Sterling Publishing Co., Inc. New York 2001. Standaardwerk voor iedere schilder en tekenaar!

Creative Illustration door Andrew Loomis. Ik heb een vertaalde editie in het spaans, misschien is de engelse versie nog ergens te krijgen. Zeer waardevol voor compositie studie.

Portrait Painting in Watercolor door Charles Reid. Watson Guptill Pulications/ New York 1976. Aanstekelijk en leerzaam boek voor aquarelverf schilderen.

Schilderkunst door Max Doerner, bij Gaade/Amerongen 1977. Onmisbare tecnische informatie.





‹ Demonstratie van het portret van Tj. van Löben Sels